होली किन मनाइन्छ?

उद्धव सिंह – होली हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको अत्यन्तै महत्वपूर्ण तथा लोकप्रिय पर्व हो। यसलाई रङहरूको पर्व, हर्षोल्लासको पर्व र भाइचारा तथा एकताको प्रतीकका रूपमा मनाइन्छ। प्रत्येक वर्ष फागुन शुक्ल पूर्णिमाका दिन विशेष गरी नेपाल र भारतमा भव्य रूपमा मनाइने यो पर्वले धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्व बोकेको छ। होली किन मनाइन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर यसको पौराणिक कथा, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र सामाजिक सन्देशमा लुकेको छ।
सबैभन्दा पहिले, होलीको मूल आधार पौराणिक कथासँग जोडिएको छ। विशेषगरी भक्त प्रह्लाद र हिरण्यकश्यपको कथा यस पर्वसँग सम्बन्धित छ। कथाअनुसार, हिरण्यकश्यप एक अहंकारी र अत्याचारी राजा थिए। उनले आफूलाई भगवानभन्दा ठूलो ठान्थे र सबैलाई आफ्नै पूजा गर्न आदेश दिएका थिए। तर उनका छोरा प्रह्लाद भगवान विष्णुका परम भक्त थिए। उनले बाबुको आदेश मान्न अस्वीकार गर्दै सधैं भगवान विष्णुको भक्ति गरिरहे। यसले क्रोधित भएर हिरण्यकश्यपले प्रह्लादलाई मार्ने अनेक प्रयास गरे।
अन्ततः उनले आफ्नी बहिनी होलिकालाई प्रह्लादलाई काखमा राखेर आगोमा बस्न लगाए। होलिकासँग आगोले नजलाउने वरदान थियो। तर भगवानप्रति अटल विश्वास र सच्चा भक्ति भएका कारण प्रह्लाद बच्न सफल भए भने होलिका आफैं आगोमा जलेर नष्ट भइन्। यस घटनाले सत्य र भक्ति सधैं विजयी हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। यही घटनाको सम्झनामा फागुन पूर्णिमाको अघिल्लो रात ‘होलिका दहन’ गरिन्छ, जसले असत्य र अहंकारको अन्त्य तथा सत्य र धर्मको विजयको प्रतीक मानिन्छ।
होलीको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भगवान श्रीकृष्णसँग सम्बन्धित छ। ब्रज क्षेत्रमा कृष्णले राधा र गोपीहरूसँग रङ खेल्ने परम्पराले पनि होलीलाई रङहरूको पर्वको रूपमा स्थापित गरेको छ। कथाअनुसार, कृष्णको वर्ण श्याम थियो भने राधाको वर्ण गोरो थियो। यस विषयमा चिन्तित कृष्णलाई आमा यशोदाले राधाको अनुहारमा रङ लगाउन सुझाव दिइन्। त्यसपछि कृष्णले राधासँग रङ खेल्न थाले र यही परम्पराले पछि रङ खेल्ने संस्कारको रूप लियो। त्यसैले होली प्रेम, माया र आपसी आत्मीयताको प्रतीक पनि हो।
नेपालमा होली पहाडी र तराई क्षेत्रमा फरक-फरक दिन मनाइन्छ। पहाडमा फागुन पूर्णिमाका दिन र तराई क्षेत्रमा त्यसको भोलिपल्ट विशेष उत्साहका साथ मनाइन्छ। काठमाडौंको वसन्तपुर दरबार क्षेत्रमा ‘चीर’ ठड्याउने परम्परा छ, जसले होली सुरु भएको संकेत गर्छ। चीर ढालेर जलाएपछि होली औपचारिक रूपमा समाप्त हुन्छ।
सामाजिक दृष्टिकोणले पनि होलीको ठूलो महत्व छ। यो पर्वले जात, धर्म, वर्ग र उमेरको भेदभावलाई हटाएर सबैलाई एउटै रङमा रङ्गाउने सन्देश दिन्छ। मानिसहरू एक-अर्कालाई अबिर, गुलाल र पानीका रङ लगाउँदै पुराना रिस-राग बिर्सेर नयाँ सम्बन्ध स्थापना गर्छन्। यसले समाजमा मेलमिलाप, सद्भाव र एकताको भावना बलियो बनाउँछ।
होली प्रकृतिसँग पनि सम्बन्धित छ। यो वसन्त ऋतुको आगमनसँगै मनाइन्छ। जाडो सकिएर मौसम न्यानो हुँदै जाँदा वातावरणमा नयाँ ऊर्जा र उल्लास छाउँछ। खेतबारीमा बाली पाक्न थाल्छ, फूलहरू फुल्न थाल्छन्, र प्रकृति नै रङ्गीन देखिन्छ। यसैले होलीलाई प्रकृतिको उत्सवका रूपमा पनि लिइन्छ।
यद्यपि, होली मनाउँदा सावधानी अपनाउनु आवश्यक छ। रासायनिक रङहरूको प्रयोगले छाला र आँखामा हानी पुर्‍याउन सक्छ। त्यसैले प्राकृतिक र सुरक्षित रङहरूको प्रयोग गर्नुपर्छ। साथै, कसैको इच्छाविपरीत जबरजस्ती रङ नलगाउने, पानीको दुरुपयोग नगर्ने र मर्यादित व्यवहार गर्ने कुरामा सबै सचेत हुनुपर्छ।
अन्त्यमा, होली केवल रङ खेल्ने पर्व मात्र होइन; यो सत्यको विजय, प्रेमको प्रसार, सामाजिक एकता र प्राकृतिक सौन्दर्यको उत्सव हो। यसले हामीलाई जीवनमा सकारात्मक सोच राख्न, आपसी सम्बन्ध सुधार्न र असत्य तथा अहंकारलाई त्याग्न प्रेरणा दिन्छ। त्यसैले होली हर्षोल्लासका साथ मनाउँदै यसको वास्तविक सन्देशलाई आत्मसात गर्नु नै यस पर्वको साँचो महत्व हो।
सबैमा शुभ तथा सुरक्षित होलीको हार्दिक मंगलमय शुभकामना! 🌸🎨