कच्ची सडक, कोचाकोच यात्रा

रनि विवश-  शुक्रबार साझ ६ बजे । देहीमाण्डौ बजारको पूर्वी कुना शान्त थियो । महेन्द्रनगरबाट आएको यात्रु बाहक बस झ्वाम्म रोकियो । देहीमाण्डौमा यात्रु ओरालेर बस गन्तव्यतिर हुइकियो । स्थानीय घर जाने तरखर गर्दै थिए । ढणौन र सुर्काल हिड्ने तयारीमा थिए दुई जीप । एक छिनपछि ति दुई जीप पनि गन्तव्य हुइकिए । दुबै गाडी भरि यात्रु थिए । यात्रु सीटमा मात्रै थिएन, पछाडि झोला झिम्टा, बोरी बिस्तारा राखिएको थियो । गाडी हिड्ने बेला पछाडी पनि यात्रु कोचिए । तराईतिर ट्रकमा पशु चौपाया कोचेका दृश्य जस्तै थियो । उनीहरु जसरी नि आफ्नो गन्तव्य पुगाउने र भाडा कमाउने गाडी साहुको ध्येय थियो ।

देहीमण्डौ हुदै ढणौनसम्म यी गाडी चलेको लगभग १२ बर्ष पुग्न थाल्यो । संघीय शासन व्यवस्था आएपछि गाउ घरका बासिन्दालाई यातायात सेवा दिन धमाधम कच्ची बाटो खनिए । यो देशभरिकै बाटो खन्ने प्रतिस्पर्धा थियो । यसबाट कुनै ठाउ बिशेश अछुतो रह्ने कुरो भएन । देहीमाण्डौ ढणौन, कपर्त सलेन, बसन्तपुर सम्म कच्ची बाटो खनिएका छ्न ।

मेलौली नगरपालिका ३ मा ढणौन र २ मा कपर्त पर्छ । सुर्काल भने दशरथ चन्द नगरपालिकामा छ । ढणौन, दुर्गास्थान, कपर्त र सुर्काल संघीय शासन व्यवस्था पछि मेलौली र दशरथ चन्द दुबैको भाग लगाइए । अहिले दशरथ ढणौनको लछिमारे र मेलौली दशरथ चन्दको पदमपुरसम्म फैलिएका छ्न । देहीमाण्डौ दशरथ चन्दमा छ ।

देहीमाण्डौ हुदै आएको मोटर बाटो चैसिर गाउ हुदै कुमाली गाड खोला पार गरेपछि ढणौन र दुर्गास्थानतिर बाडिन्छ । सुर्काल हुदै आउने बाटो कोइराल गाउ, दमौले डाडा, माणेथला, तुणा, बजाइखाली, लछिमारे, ठुलीगाड भएर गाउमा पुग्छ । अर्को बाटो पदमपुर, कैलपाल, दुर्गास्थान, कपर्त हुदै सलेना पुग्छ । गाडी चले पछि अधिकाङ्श सर्वसाधारण हिड्न मन गर्दैन । मान्छेले हिड्न थालेपछि पुराना बाटो लगभग मेटिने अवस्थामा छ्न ।

देहीमाडौ हुदै चलेका ती बाटो निकै खराब अवस्थामा छ्न । बर्खमा झन खराब हुन्छ । शुक्रवार देहीमाण्डौदेखि दुर्गास्थान र त्यस पछि ढणौन सम्म आउदा पैदल आउदा बाटोको दुरावस्था देखियो । बाटो मर्मत गरी सुधार गर्न कसैलाई चासो छैन जस्तो देखिन्थ्यो ।

देहीमाण्डौ हुदै आउने बाटो भूगोलको हिसाबले अफै कठिन छ । उकालो ओरालो, खोल नाला, जंगल, भिर पाखा पहाडी भूगोलका बिशेषता हुन । यो भूगोलमा सडक संचालन चानचुने कुरो होइन । सडक बनाइ सकेपछि त्यसलाई व्यवस्थित बनाएर गाडी चलाउन राज्यको ध्यान पुग्नु पर्छ ।

अब देहीमाण्डौ दुर्गास्थान र ढणौनसम्मको सडकको अवस्था हेरौ । देहीमाण्डौ चैसिर गाउसम्म ओरालो उकालो छ । चैसिर गाउको स्कुल पुगेपछि स्कुलसम्म तेस्रो छ । त्यपसछि कुमाली गाडसम्म उकाली ओरालीका घुम्ती छिचोल्दै पुगिन्छ । कतै खाल्डाखुल्डी,कतै हिलो त कतै बिच सडकमै ढुङ्गा । हेर्दा नै डरलाग्दो छ । यो अवस्था सडकमा सबैतिर छ । सडक दुरावस्था हेर्न र बर्णन गर्न साध्य छैन ।

बसन्तपुर गोठानी बुगाउ जाने सडक घुम्ती कटेर कुमाली गाडतिर झर्दै गर्दा एक जना मोटरसाइकलमा आउदै थिए । ओरालीमा भेटिएका मोटरसाइकलसित लिफ्ट मागियो । उहाले हेर्न भो, अगाडि बढ्नु भो । अनि मोडमा पुग्ने बित्तिकै रोकिनु भो ।

मैले भने – ढणौन जानु पर्ने हो, गाडी भेटिएन । हजुर कतासम्म जादै हुनु हुन्छ , मलाई पनि अलि सहयोग गर्न सकिन्छ ।

यति भन्दा सम्म उहा चिने जस्तो लाग्नु भो । मैले भने हजुर त चिने जस्तो लाग्नु भो, म फलानो हो । परिचय दिए ।

दुर्गास्थानसम्म जान लागेको भन्दै मलाई मोटरसाइकलको पछाडि बस्ने मौका दिनु भो । म पछाडि वसे । गफगाफ गर्दै दुर्गास्थान पुगेको पत्तो भएन । मोटरसाइकल चिप्लिएर कुन बेला भिरतिर पुगिने त्रास भने रहि रह्यो ।

मेलौली नगरपालिका २ का निवर्तमान वडा अध्यक्ष महेन्द्र बहादुर चन्दसित यो यात्राको संयोग जुरेको थियो । २०७४ मा वडा अध्यक्ष निर्वाचित भएका चन्द एमाले नेता हुन । चन्द कपर्तका हुन । २ नम्बर वडा कपर्त, सलेना, रौतगाउ, स्याडी, सेली, लिखुडा, दुर्गस्थान हुदै पदमपुर सम्म छ । दुई हजार दुई सय मतदाता छ्न । यो वडाको पहिलो निर्वाचित वडा बनेका छ्न चन्द ।

कुमाली गाड सुशेल्दै बगि रहेको थियो । गाड तर्न लाग्दा ओरालीमा सिमेन्टेट बाटो छ । बढी ओरालो भएकाले ओर्लिए । गाड तरेर आए पछि फेरी मोटसाइकल बसियो । गाडको पानी चिसो थियो । गाडको झोलुङ्गे पुल वारपार गर्नेको प्रतीक्षामा थियो । जीप नचल्दासम्म यो पुल धेरैले चढ्थे । कोही त पुलमा उभिएर फोटो खिच्थे । तल्लो स्वराड समान ढुवानी गर्ने घोडा खच्चर भने गाड भएर वारपार हुन्थे ।

यो बाटोको हालत लास्टै खराब रहेछ, कसैले मतलव नै गर्दैन
मैले मोटरसाइकल पछाडि फेरि बसेपछि निवर्तमान अध्यक्ष चन्दसित जिज्ञासा राखे ।

सुर्काल हुदै ढणौन जाने बाटो छुट्टि सकेको थियो । बाटोमा खाल्डाखुल्डी, हिलो त उस्तै थियो । मेरो जिज्ञासा सुनेर केही बेर अध्यक्ष चन्द बोल्नु भएन । केही पछि मलाई पत्रकार हो नि भनेर
मलाई भन्नु भयो ।

मैले हो भने । त्यसपछि बिस्तारै कुरा भन्नु थाल्नु भयो । यो बाटो जनताले पैसा उठाएर बनाएको हो । जनतालाई सुबिधा दिन बाटो खनिएको थियो । तत्कालिन जिल्ला बिकास समितिले २०६८ मा गाडी चल्ने बाटो बनाउन थल्यो, पछि जनताले पैसा उठएर आफै बनाए ।

यति भनि सकेपछि चन्दले यो बाटो मर्मत गत आर्थिक बर्ष २०८२/०८३ मा डेढ करोड बजेट आएको र त्यसको काम संतोषजनक नभएको भन्दै पूर्वाधार बिकास कार्यालयसम्म गुनासो गरिएको पुगाइएको सुनाए ।

सुदूरपश्चिम सरकारको भौतिक पूर्वाधार बिकास मन्त्रालय मातहतको पूर्वाधार बिकास कार्यालयबाट ठेक्का दिएर काम गरिएको छ ।

कठपते कपर्त खण्डको एक हजार ८ सय मिटर पानी पिचका लागि ठेक्का गरियो । २ नम्वर वडासम्म गर्ने भनिएको काम सम्झौता अनुसार नभएको गुनासो छ । एक हजार चार सय मिटरको सडकमध्ये चार सय मिटर मात्रै बनेको गुनासो छ । यो बिषयलाई लिएर स्थानीयहरु पत्रकार गुहारेर गुनासो राखेका रहेछन ।

पत्रकारले हाम्रो समस्याबारे सुन्न्न मन गर्दैन, पत्रकार पनि आ आफ्नो दलका मात्रै कुरा सुन्ने रहेछ्न । पत्रकार त दलको हुनु नपर्ने हो नि । पत्रकारले त सबैका कुरा सुन्ने होला नि ।

मैले भने – त्यस्तो त हुनु नपर्ने हो । पत्रकारले राजनितिक आस्था राख्ने पेशागत बिषयभित्र पर्दैन । नागरिक भई सकेपछि आस्था राख्नु नपाउने कुरा हुदैन । आस्था राख्ने कुराले पेशागत धर्म निर्वाहलाई बाधा अवरोध हुनु नराम्रो हो । निवर्तमान अध्यक्ष चन्द धर्म निर्वाह नदेखेर दुखी छ्न ।

मोटरसाइकल अघि बढ्दै गर्दा मैले भने – पत्रकारले त्यस्तो गर्दैन होला । त्यो पेशागत धर्म होइन, राजनितिक आस्था व्यक्तिगत हो ।
हामी पत्रकारले आग्रह पूर्वाग्रह राख्न हुदैन । यो हाम्रो आचार संहिताभित्र पर्दन।

दुर्गास्थानस्थित पूरानो स्वास्थ चौकी भवन पुग्नै लग्दा फेरि झर्ने पर्ने अवस्था आयो । यहा चाहि घुम्तीको उकालोमा दुई जनालाई मोटरसाइकल उकाल्नु मुस्किल थियो । कच्ची बाटो त्यसै अफ्ठेरो थियो । केही मान्छे कैलपाल मन्दिर जादै थिए । उनीहरुमध्ये दुई जनाले थ्री नट थ्री बन्दुक बोकेका थिए । निवर्तमान वडा अध्यक्ष चन्द र उनीहरू बिच केही समय कुरा भयो । त्यसपछि आ आफ्नो बाटो लाग्यौ ।

दुर्गास्थान स्वास्थ्य चौकीको जिर्ण भवन बाटो माथि छ । पहिले यो भवनको सान बेग्लै थियो । पछि श्री केदारेश्वर माध्यमिक बिद्यालय नजिक आयो । पूरानो भवन वेवास्तामा परेर जिर्ण हुन पुग्यो । बिग्रेको हालतको त्यो भवन अहिले पनि देख्न सकिन्छ ।

बिद्यालय नजिक पुगेपछि मोटरसाइकल फेरि घ्याच्च रोकियो । सडक किनार पसल थियो । त्यहा दुई जना बसि राखेका थिए । एउटा कुर्सी चाहि श्री केदारेश्वर माबिका शिक्षक गणेश चन्द हुनु हुन्थ्यो । शिक्षक चन्द ढणौनक हुनुहुन्छ । मैले ६ देखि १० सम्म पढ्दा उहासित कैयो दिन सङ्गै बिद्यालय गएको थिए । क्क्षामा राम्रो गरी पढाउनु हुन्थ्यो । गाउले भएकाले म उहासित कहिले धेरै कुरा हुदैन थियो । विद्यार्थी जिवनमा अलि लजाजु र थोरै बोल्ने स्वभावले दिन गए । शुक्रबार साझ भेट हुने वित्तिक्कै शिक्षक चन्दलाई अभिवादन गरी समान्य भलाकुसारी भए । त्यो पछि निवर्तमान वडा चन्दलाई धन्यवाद दिदै आफ्नो गन्तव्य लागे ।

मैले बिद्यालय माथिको जङ्गल भएर उकालो लागे । साझ परि सकेको थियो । २०५८ सम्म यो जङ्गल कम थियो । बाटो पनि पहिला जस्तो थिएन । त्यसको कारण अहिले बाटो हिड्ने मान्छे कम भए । जङ्गलको बाटो भएर गुबाणी हुदै दमौलेको डाडो कटेपछि थलाको बिद्यालय हुदै माणेथला भएर ढणौन पुगिन्छ।

दुर्गास्थान बिद्यालयको नामले परिचित ठाउ हो । श्री केदारेश्वर माबि छ । अहिले कक्षा १२ सम्म पठनपाठ्न हुन्छ । २०५७ को एसएलसी ब्याचपछि प्लस टु पढाउन थालियो । बिचमा क्याम्पस बनाउने पहल थालियो । बियालय वाहेक सानो बजार पनि छ । यो बजार पहिला गुल्जार हुन्थ्यो । अहिले चहलपहल पहिला जस्तो नभएको बताइन्छ ।

अहिले दुर्गास्थान भएर गाडी चढेर पनि माथि आउन सकिन्छ । सडक त्यस्तै कच्ची छ्न । बर्खा लागेपछि सडक झन खराब हालतमा पुगेका छ्न । खाल्डाखुल्डीमा पानी टन्न भरिएको छ । हिलोले पाइला चाल्न कठिन छ । साझ तिर टाढासम्म झिलमिल गाउ देखिए । गाउ घर बिजुली पुगेको धेरै भएको छैन । दमौलेको उकालोबाट कपर्त, बसन्तपुर, किम्तोली र सुर्कालसम्मको झिलमिली लोभ लाग्दो देखिन्थ्यो । माणेथला पुगेपछि ढणौन र एक बाग्कोट, पेल्याको बिजुली उज्यालो सजिलै देखियो ।

माणेथलादेखि बजाई खाली सम्म सिधा छ बाटो । बजाई खालीबाट ओरालो लागेपछि एक घुम्ती पार गर्दै साघुरो बाटो आउछ । लछिमरे पुग्दासम्म यो बाटो बालुवाका खानी छ्न । वाटो छेउमा बालुवाको थुप्रो पनि थिए । बालुवा खनेर स्थानीयले जिविकोपार्जन गर्छ्न । यो बालुवा बाहिर बिक्री गर्न सके राम्रो आम्दानी गर्न सकिन्छ ।

लछिमरेदेखि डङ्गाउ हुदै कटाल खोला भएर गाउ पुग्दा रातको ठिक १० बजि सक्यो । बर्खा भएर पानी परेन । डाडा पाखा हरियाली छ । पानीको कलकल आवाज सुन्दै हिडेको पतो भएन ।

गाउघरमा मकैको घोगा लागि सकेका छ्न । जताजतै हरियाली छ । ग्वाल्लेक फेदको यो गाउ आफै प्रकृतिको अमूल्य उपहार हो । सुन्दरताले भरिभराउ छ, तलतिर एउटा पहाड भइ दिएको भए यो गाउ एउटा रमणीय उपत्यका हुने थियो । प्रकृतिले उपत्यका बन्न रोक्यो तर सुन्दरता रोक्न सकेन ।

हिजो भन्दा आज गाउघर फेरिएका छ्न । गाउमा गाडी पुगेको छ, बिजुली पुगेको छ । अधिकाङ्श घर सिमेन्टेड छ्न । पहिला पत्थरले छाएका पक्की घर हुन्थे । अहिले सिमेन्टको छ्त भएका घर छ्न । यसो हेर्दा सबथोक छ । भित्र चाहि अर्को बिडम्बना लुकेको छ । गाउ घर पहिला जति मान्छे छैन । सक्ने जति सबै गाउ छाडेर तराई झरेका छ्न ।

गाडी गाउमा पुगेर मान्छेलाई सजिलो भयो । यो अनुसार मान्छेका मन, व्यवहार, संस्कार, शैली सबै फेरिनु पर्ने हो । गाडी चलाउने चालक र तिनका मालिकको व्यवहार हेर्दा यी सबै सुविधा फिक्का सरह छ्न ।

गाडी मालिक भइ सकेपछि सडक पनि आफ्नो बिर्ता सोच्ने संस्कार देशभरिको समस्या हो । जति पनि कोच्ने र बसे बस, नबसे नबस भन्ने हुकुमी शैली सुधार गर्न सम्बन्धित सवारी व्यवस्थापन जिम्मा पाएको ट्राफिक प्रहरीले अग्रसर हुनै पर्छ ।