देवलहाटको शिलालेख : बैतडीको वास्तविक इतिहास बोल्ने मौन दस्तावेज

उद्धव सिंह – इतिहास केवल पुस्तकका पानाहरूमा सीमित हुँदैन; यो शिलामा कुँदिएका अक्षरहरू, माटोभित्र गाडिएका अवशेषहरू र पुर्खाहरूले छोडेका सांस्कृतिक चिन्हहरूमा पनि जीवित रहन्छ। बैतडी जिल्ला, दशरथचन्द नगरपालिका–४ देवलहाटमा अवस्थित शिलालेख यस्तै एक अमूल्य ऐतिहासिक धरोहर हो, जसले बैतडीको प्राचीन इतिहास, सभ्यता र सांस्कृतिक गौरवलाई उजागर गर्दछ। यो शिलालेख केवल ढुङ्गामा कुँदिएका अक्षरहरूको समूह मात्र होइन, बरु विगतसँग वर्तमानलाई जोड्ने एउटा मौन तर विश्वसनीय दस्तावेज हो।
इतिहास लेखनका लागि प्रमाणहरूको विशेष महत्व हुन्छ। लोककथा र जनश्रुतिले इतिहासको झल्को दिन सक्छन्, तर शिलालेखले तत्कालीन समयका वास्तविक तथ्यहरूलाई प्रमाणसहित प्रस्तुत गर्छ। देवलहाटको शिलालेखले पनि त्यस समयको राजनीतिक अवस्था, सामाजिक संरचना, धार्मिक आस्था तथा स्थानीय जीवनशैलीबारे महत्वपूर्ण जानकारी प्रदान गर्ने सम्भावना बोकेको छ। त्यसैले यसलाई बैतडीको वास्तविक इतिहास बुझ्ने एउटा महत्वपूर्ण आधारका रूपमा लिन सकिन्छ।
त्यसैगरी, मन्दिर भेटिएका पुराना भाँडाकुँडा, अनुसन्धान पुरातत्त्व विभागले गर्नुपर्छ। माटाका सामग्री तथा अन्य पुरातात्त्विक अवशेषहरू पनि इतिहासका अमूल्य स्रोत हुन्। यस्ता वस्तुहरूले तत्कालीन मानिसहरूको दैनिक जीवन, खानपान, सीप, प्रविधि र सांस्कृतिक अभ्यासबारे जानकारी दिन्छन्। माटोका भाँडाकुँडाको बनावट, प्रयोग र निर्माण शैलीबाट कुनै समाजको विकास स्तर, आर्थिक अवस्था तथा अन्य क्षेत्रसँगको सम्बन्धसमेत अनुमान गर्न सकिन्छ। त्यसैले पुराना भाँडाकुँडालाई सामान्य वस्तुका रूपमा होइन, विगतका साक्षीका रूपमा हेर्नुपर्छ।
आजका पुस्ताले आफ्नो इतिहास र पहिचानलाई सही रूपमा बुझ्न यस्ता सम्पदाहरूको संरक्षण गर्नु आवश्यक छ। दुर्भाग्यवश, धेरै ऐतिहासिक धरोहरहरू संरक्षणको अभावमा नष्ट हुने अवस्थामा पुगेका छन्। यदि शिलालेख, पुरातात्त्विक सामग्री र अन्य ऐतिहासिक सम्पदाको उचित संरक्षण तथा अनुसन्धान गर्न सकियो भने बैतडीको इतिहासका धेरै अज्ञात पक्षहरू उजागर हुन सक्छन्।
देवलहाटको शिलालेख र पुराना भाँडाकुँडा बैतडीको गौरवशाली अतीतका अमिट चिन्हहरू हुन्। यिनले केवल इतिहासको कथा सुनाउँदैनन्, बरु भावी पुस्तालाई आफ्नो सभ्यता, संस्कृति र पहिचानप्रति गर्व गर्ने आधार पनि प्रदान गर्छन्। त्यसैले यस्ता सम्पदाको संरक्षण गर्नु हाम्रो साझा दायित्व हो। इतिहासका यी मौन दस्तावेजहरूलाई जोगाउन सके मात्र हामी आफ्नो विगतलाई सम्मान गर्दै भविष्यका लागि मूल्यवान् ज्ञानको भण्डार सुरक्षित राख्न सक्छौँ।ओझेलमा परेका पुराना भाँडाकुँडा : तीन तहका सरकार र सरोकारवालाको बेवास्ता

सुदूरपश्चिम प्रदेशको अन्तर्गत मा अवस्थित धार्मिक तथा ऐतिहासिक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण क्षेत्र हो। सदरमुकामबाट करिब दुई किलोमिटर दक्षिणमा रहेको यस क्षेत्रमा प्राचीन मन्दिर, मूर्ति, शिलालेख तथा विभिन्न पुरातात्त्विक सम्पदाहरू रहेका छन्। ती सम्पदामध्ये पुराना भाँडाकुँडाहरू पनि स्थानीय इतिहास र संस्कृतिका महत्वपूर्ण धरोहरका रूपमा रहेका छन्। तर संरक्षण र प्रचारप्रसारको अभावमा यस्ता अमूल्य सामग्रीहरू आज ओझेलमा पर्दै गएका छन्।
पुराना भाँडाकुँडाहरू केवल दैनिक प्रयोगका सामग्री मात्र होइनन्, तिनले तत्कालीन समाजको सभ्यता, संस्कृति, जीवनशैली तथा सीपको परिचय गराउँछन्। तामा, पित्तल, काँसा, माटो तथा अन्य धातुबाट निर्मित यस्ता सामग्रीहरूले विगतको आर्थिक अवस्था, धार्मिक परम्परा र सांस्कृतिक अभ्यासबारे महत्वपूर्ण जानकारी प्रदान गर्छन्। यिनको अध्ययन र अनुसन्धानबाट स्थानीय इतिहासका धेरै तथ्यहरू उजागर गर्न सकिन्छ।
देवलहाट क्षेत्रमा रहेका कतिपय पुराना भाँडाकुँडाहरू वर्षौंदेखि एउटा भवनभित्र थन्किएर बसेका छन्। उचित संरक्षण, सूचीकरण तथा प्रदर्शनीको व्यवस्था नहुँदा ती सामग्रीहरूबारे धेरै मानिस अनभिज्ञ छन्। धुलो, चिस्यान र समयको प्रभावका कारण केही सामग्री जीर्ण बन्दै गएका छन्। यसले गर्दा ऐतिहासिक महत्व बोकेका वस्तुहरू हराउने वा नष्ट हुने जोखिम बढ्दै गएको छ।
स्थानीयवासीका अनुसार यस्ता महत्वपूर्ण सम्पदाको संरक्षणमा तीनै तहका सरकार, सम्बन्धित निकाय तथा राजनीतिक दलहरूले अपेक्षित चासो देखाउन सकेका छैनन्। संरक्षण, व्यवस्थापन र प्रचारप्रसारका लागि आवश्यक पहल नहुँदा यी ऐतिहासिक सामग्रीहरू क्रमशः ओझेलमा पर्दै गएका छन्।
यदि पुराना भाँडाकुँडाहरूको वैज्ञानिक संरक्षण गरी व्यवस्थित रूपमा प्रदर्शनी गरियो भने यसले स्थानीय इतिहासलाई जीवन्त बनाउनुका साथै धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटनको विकासमा समेत टेवा पुर्‍याउनेछ। विद्यालय तथा कलेजका विद्यार्थीहरूका लागि पनि यी सामग्री अध्ययन र अनुसन्धानका महत्वपूर्ण स्रोत बन्न सक्छन्।
सम्पदाको संरक्षण केवल सरकारी निकायको मात्र दायित्व होइन। स्थानीय समुदाय, युवा पुस्ता, सामाजिक संघसंस्था तथा सरोकारवाला सबैले यसको संरक्षणमा सक्रिय भूमिका खेल्न आवश्यक छ। ओझेलमा परेका यस्ता पुराना भाँडाकुँडाहरूलाई उजागर गरी भावी पुस्ताका लागि सुरक्षित राख्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो।
निष्कर्षमा, पञ्चदेवल शिवधाम क्षेत्रमा रहेका पुराना भाँडाकुँडा केवल वस्तु होइनन्, ती हाम्रो इतिहासका मौन साक्षी हुन्। तिनलाई ओझेलबाट बाहिर ल्याई संरक्षण, संवर्द्धन र प्रवर्द्धन गर्नु सबैको साझा जिम्मेवारी हो। इतिहासका यस्ता अमूल्य चिनारीहरूको संरक्षण गर्न सके मात्र हाम्रो सांस्कृतिक पहिचान र गौरव दीर्घकालसम्म जीवित रहनेछ।